Zachowek jak długo można się ubiegać: termin na pismo i skutki zwłoki

Zachowek to jedna z najważniejszych instytucji polskiego prawa spadkowego. Jego głównym celem jest ochrona interesów majątkowych najbliższych członków rodziny zmarłego, którzy zostali pominięci w testamencie lub nie otrzymali należnego im udziału w spadku w drodze darowizn za życia spadkodawcy. Choć prawo to daje silne narzędzie do walki o sprawiedliwy podział majątku, nie jest ono bezterminowe. Ustawodawca wprowadził rygorystyczne ramy czasowe, po upływie których dochodzenie roszczeń staje się niezwykle trudne, a często wręcz niemożliwe. W niniejszej publikacji szczegółowo analizujemy, jak długo można ubiegać się o zachowek, jak prawidłowo obliczyć termin przedawnienia, jak napisać pismo przedprocesowe oraz jakie skutki niesie za sobą zwłoka.

Czym jest zachowek i komu przysługuje roszczenie?

Zanim przejdziemy do kwestii terminów, warto krótko przypomnieć, czym jest zachowek i kto może go żądać. Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, zachowek to roszczenie pieniężne przysługujące określonej grupie osób najbliższych spadkodawcy. Uprawnionymi do zachowku są:

zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki),
małżonek spadkodawcy,
rodzice spadkodawcy (pod warunkiem, że byliby powołani do spadku z ustawy w danym stanie faktycznym).

Osoby te mogą domagać się zachowku, jeżeli nie otrzymały należnego im udziału w spadku w postaci powołania do spadku, zapisu lub darowizny dokonanej przez spadkodawcę za jego życia. Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadałby danemu spadkobiercy przy dziedziczeniu ustawowym. Wyjątek dotyczy osób trwale niezdolnych do pracy oraz małoletnich zstępnych – w ich przypadku zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Zachowek jak długo można się ubiegać? Podstawowy termin przedawnienia

Kluczowym pytaniem dla każdego, kto czuje się pokrzywdzony rozrządzeniem testamentowym lub dokonanymi darowiznami, jest: zachowek jak długo można się ubiegać? Odpowiedź na to pytanie znajduje się w art. 1007 Kodeksu cywilnego. Przepis ten określa termin przedawnienia roszczeń o zachowek.

Obecnie termin ten wynosi 5 lat. Warto jednak pamiętać, że termin ten został wydłużony z wcześniejszych 3 lat na mocy nowelizacji prawa spadkowego, która weszła w życie 23 października 2011 roku. Dla spraw, w których otwarcie spadku nastąpiło przed tą datą, mogły mieć zastosowanie dawne, krótsze terminy, jednak w realiach dzisiejszych sporów prawnych niemal wyłącznie posługujemy się terminem pięcioletnim.

Od kiedy biegnie pięcioletni termin na zachowek?

Samo ustalenie, że termin wynosi 5 lat, to dopiero połowa sukcesu. Najważniejsze z punktu widzenia praktyki jest precyzyjne określenie momentu, od którego ten termin zaczyna biec. Ustawa różnicuje ten moment w zależności od tego, czy zmarły pozostawił testament, czy też doszło do dziedziczenia ustawowego.

1. Dziedziczenie testamentowe

Jeżeli spadkodawca sporządził testament, bieg pięcioletniego terminu przedawnienia roszczenia o zachowek rozpoczyna się od dnia ogłoszenia testamentu. Ogłoszenie testamentu to oficjalna czynność urzędowa dokonywana przez sąd spadku lub notariusza. Polega ona na otwarciu dokumentu i spisaniu stosownego protokołu. Warto podkreślić, że termin nie biegnie od dnia śmierci spadkodawcy, ani od dnia sporządzenia testamentu, lecz właśnie od momentu jego formalnego ogłoszenia. Jeśli testamentów było kilka, termin dla każdego z nich może biec osobno, od daty ich odpowiedniego ogłoszenia.

2. Dziedziczenie ustawowe i roszczenia o uzupełnienie zachowku

W sytuacji, gdy zmarły nie pozostawił testamentu, a dziedziczenie następuje na podstawie przepisów ustawy, roszczenie o zachowek (najczęściej skierowane przeciwko osobom, które otrzymały od spadkodawcy znaczne darowizny za jego życia) przedawnia się z upływem 5 lat od dnia otwarcia spadku. Otwarcie spadku następuje zawsze z chwilą śmierci spadkodawcy. W tym przypadku data śmierci jest zatem kluczowym punktem wyjścia do obliczania terminu przedawnienia.

3. Roszczenia przeciwko zapisobiercom windykacyjnym

Jeżeli roszczenie o zachowek jest skierowane przeciwko osobie, na której rzecz spadkodawca uczynił zapis windykacyjny, termin pięciu lat również biegnie od dnia ogłoszenia testamentu, w którym ten zapis został zawarty.

Jak prawidłowo napisać i wysłać pismo o zachowek?

Przed skierowaniem sprawy na drogę sądową, dobrą i powszechnie stosowaną praktyką jest sporządzenie oraz wysłanie do zobowiązanego przedsądowego wezwania do zapłaty. Pismo o zachowek powinno spełniać określone wymogi formalne, aby wywołało zamierzony skutek psychologiczny i prawny. W treści pisma należy zawrzeć:

dane nadawcy (uprawnionego do zachowku) oraz adresata (zobowiązanego do zapłaty),
wskazanie podstawy prawnej żądania (powołanie się na stopień pokrewieństwa i pominięcie w dziedziczeniu),
określenie żądanej kwoty (wartość zachowku wyliczona na podstawie czystej wartości spadku),
termin na spełnienie świadczenia (najczęściej 7, 14 lub 30 dni od dnia doręczenia pisma),
numer rachunku bankowego, na który należy dokonać wpłaty,
zapowiedź skierowania sprawy na drogę sądową w przypadku braku zapłaty w wyznaczonym terminie.

Pismo to należy bezwzględnie wysłać listem poleconym za zwrotnym potwierdzeniem odbioru (ZPO). Żółta zwrotka stanowi kluczowy dowód w sądzie, potwierdzający, że dłużnik został wezwany do zapłaty i dowiedział się o roszczeniu, co ma znaczenie m.in. przy naliczaniu odsetek za opóźnienie.

Skutki zwłoki – co się dzieje po upływie 5 lat?

Przekroczenie pięcioletniego terminu niesie za sobą bardzo poważne konsekwencje prawne. Przedawnienie roszczenia nie oznacza, że prawo do zachowku całkowicie znika z polskiego porządku prawnego. Roszczenie to przekształca się w tzw. zobowiązanie naturalne (niezupełne).

W praktyce oznacza to, że:

Uprawniony nadal może wezwać zobowiązanego do zapłaty, a jeśli ten dobrowolnie wypłaci zachowek, nie będzie mógł później żądać zwrotu tych pieniędzy, powołując się na przedawnienie.
Jeżeli jednak sprawa trafi do sądu po upływie 5 lat, pozwany (zobowiązany do zapłaty) może podnieść przed sądem zarzut przedawnienia.
W przypadku skutecznego podniesienia zarzutu przedawnienia przez pozwanego, sąd spadku ma obowiązek oddalić powództwo w całości. Powód (uprawniony) nie tylko nie otrzyma zachowku, ale dodatkowo zostanie obciążony kosztami procesu sądowego.

Dlatego tak ważne jest, aby nie zwlekać z podejmowaniem działań prawnych i kontrolować upływający czas.

Jak przerwać bieg przedawnienia roszczenia o zachowek?

Wielu spadkobierców błędnie uważa, że wysłanie przedsądowego wezwania do zapłaty przerywa bieg przedawnienia. To mit. Samo pismo o zachowek (wezwanie do zapłaty) nie zatrzymuje zegara przedawnienia. Aby skutecznie przerwać bieg terminu, należy dokonać jednej z czynności przewidzianych w art. 123 Kodeksu cywilnego. Należą do nich:

Wytoczenie powództwa o zachowek przed właściwym sądem (sądem spadku). Jest to najpewniejszy i najczęstszy sposób na przerwanie biegu przedawnienia.
Zawezwanie do próby ugodowej. Jest to tańsza alternatywa dla pełnego procesu sądowego. Złożenie takiego wniosku do sądu rejonowego przerywa bieg przedawnienia, dając stronom czas na wypracowanie porozumienia przed mediatorem lub sędzią.
Rozpoczęcie mediacji przed mediatorem na podstawie umowy o mediację lub postanowienia sądu.
Uznanie roszczenia przez dłużnika. Może to nastąpić np. poprzez podpisanie ugody pozasądowej, w której zobowiązany potwierdza swój dług i deklaruje jego spłatę w ratach, bądź też w formie pisemnego oświadczenia o uznaniu długu.

Po każdym przerwaniu biegu przedawnienia, termin ten zaczyna biec na nowo. W przypadku sprawy sądowej, termin nie biegnie tak dawno, jak długo trwa postępowanie przed sądem.

Praktyczny przykład obliczania terminów

Aby lepiej zobrazować mechanizm działania terminów, posłużmy się praktycznym przykładem. Pan Tomasz zmarł 10 stycznia 2018 roku. Pozostawił po sobie testament, w którym cały swój majątek (mieszkanie o wartości 500 000 zł) zapisał swojemu koledze, pomijając jedynego syna, Kamila. Testament został uroczyście ogłoszony przez sąd spadku w dniu 15 maja 2019 roku.

Jak w tym przypadku wyglądają terminy dla Kamila?

Gdyby Kamil ubiegał się o zachowek przy dziedziczeniu ustawowym (gdyby nie było testamentu, a spadek przejęła np. osoba trzecia na mocy darowizny), termin 5 lat liczyłby się od dnia śmierci pana Tomasza (10 stycznia 2018 r.) i upłynąłby 10 stycznia 2023 r.
Ponieważ jednak pan Tomasz pozostawił testament, termin 5 lat biegnie od dnia jego ogłoszenia, czyli od 15 maja 2019 r.
Kamil ma czas na złożenie pozwu do sądu lub zawezwanie do próby ugodowej do dnia 15 maja 2024 roku.
Jeśli Kamil wyśle wezwanie do zapłaty w kwietniu 2024 r., ale nie złoży pozwu w sądzie do 15 maja 2024 r., jego roszczenie ulegnie przedawnieniu. Kolega ojca będzie mógł skutecznie uchylić się od zapłaty przed sądem.

Podsumowanie i rekomendacje dla uprawnionych

Czas w prawie spadkowym płynie szybko, a skomplikowane relacje rodzinne często opóźniają podejmowanie trudnych decyzji o wejściu na drogę sądową. Należy jednak pamiętać, że pięcioletni termin na dochodzenie zachowku jest terminem nieprzywracalnym. Sąd niezwykle rzadko, tylko w skrajnych przypadkach (np. ciężka, długotrwała choroba uniemożliwiająca kontakt ze światem), uznaje podniesienie zarzutu przedawnienia za nadużycie prawa podmiotowego (art. 5 Kodeksu cywilnego).

Rekomendowanym działaniem dla każdej osoby, która podejrzewa, że przysługuje jej zachowek, jest niezwłoczne ustalenie daty śmierci spadkodawcy oraz daty ogłoszenia testamentu. Następnie należy podjąć szybkie kroki w celu polubownego rozwiązania sporu poprzez wysłanie profesjonalnego pisma o zachowek, a w przypadku oporu ze strony zobowiązanego – skierowanie sprawy do sądu spadku przed upływem krytycznego terminu 5 lat. Zwlekanie z tymi czynnościami niemal zawsze działa na korzyść dłużnika i może pozbawić nas należnych nam środków finansowych.